પરિચય

         થોડા દિવસોની મહેમાન એવી ગુલાબી ઠંડીની મજા માણતી-માણતી આજે શાળાએ પહોંચી. ત્યાં જઈ જોયું તો પાણીની ટાંકીનો વાલ્વ તૂટી જવાના કારણે મેદાનમાં પાણી જમા થયું હતું. આ પાણી જોઈ બે વિદ્યાર્થીઓને સવારમાં જે કલ્પના થઇ તે સંવાદ સ્વરૂપે મેં સાંભળી. જયેશ કહે, “જો અંકિત, થોડા દિવસ પહેલા ટીચરે આપણને ‘નરારા આઈલેન્ડ’ વિશે કહ્યું હતું ને... તેવું લાગે છે..!!” તો વળી અંકિતે જયેશની વ્યાખ્યામાં સુધારો કરતા કહ્યું, “જયેશ, ટીચર તો આઈલેન્ડ વિશે કહેતા હતાં. આઇલેન્ડ એટલે તો જાજા પાણીની વચ્ચે થોડી જમીન હોય તે. પણ આ તો કોરેમોરે જમીન અને વચ્ચે જાજુ પાણી....” હા... હા... હા... એ બંને હસી પડ્યા... અને હું પણ...

          આજે તો એક શિક્ષક તાલીમમાં અને એક શિક્ષક રજા પર હોવાથી ૬ થી ૮ના ત્રણેય ધોરણ મારે લેવાના હતા, ત્રણેય ધોરણને એક વર્ગમાં બેસાડ્યા. બાળકો વિચારતા હતા કે, આજે ટીચર શું નવું કરાવશે? અને હું પણ વિચારતી હતી કે શું કરાવું ?

         વર્ગમાં જઈ બાળકોને કહ્યું, “આજે આપણે ‘વક્તૃત્વ દિન’ માણીશું.” ત્યાં તો સામે પક્ષે પ્રશ્નોની વર્ષા શરૂ, “ટીચર ! એમ અચાનક વક્તૃત્વ સ્પર્ધા રાખો એમ કેમ ચાલે ? અમે તો કાંઇ પાક્કું પણ નથી કર્યું ! કોઈ ટીચરે કાંઇ લખી પણ નથી દીધું?” વગેરે વગેરે.... હા... એ લોકો સાચા જ હતાં. એમને મન તો ટીચર લખી આપે અને પોતે ગોખીને બોલી નાખે એ વક્તૃત્વ.... ‘વક્તૃત્વ એટલે વ્યક્ત થવું, બોલવું, પોતાના ( શીખવનારનાં નહિ) વિચારો યોગ્ય રીતે રજુ કરવા...’ એ તો એમને ખબર જ નહિ... ખરેખર, કોઈ વક્તૃત્વ સ્પર્ધા જ્યારે હું જોઉં ત્યારે મને એમ જ લાગે કે, જાણે કોઈ વ્યક્તિ સ્થિર ઉભો રહી અને એકપાત્રીય અભિનય રજુ કરતો હોય. ગોખીને જે સારું બોલી નાખે એને વિજેતા જાહેર કરવામાં આવે. ( આમ તો બે વિજેતા- એક ગોખીને બોલનાર અને બીજો ગોખાવનાર સ્ક્રિપ્ટ રાઈટર!)

          બાળકોને શાંત કરતા મેં કહ્યું, “આપણે એવી કોઈ જ વક્તૃત્વ સ્પર્ધા નથી રાખવાના, તમે લાઈબ્રેરીની જે ચોપડીઓ વાંચી છે તેમાંથી કોઈ પણ એકનાં પરિચય રૂપે વ્યક્ત જ થવાનું છે.” “હેં ટીચર, જે યાદ હોય એ બોલવાની છૂટ?”, તેઓ બોલ્યાં. મેં કહ્યું, “હા, જે શીખ્યા હોય તે બોલવાનું.” અમે બધા મોજમાં આવી ગયા હો.... પણ અમુક ખળી ગયા! જૂની સિસ્ટમમાંથી બહાર નીકળતાં વાર તો લાગે, એમ વિચારી શ્રોતા બનવાની તેમની તૈયારીને મેં સ્વીકારી. રીસેસ બાદનો સમય નક્કી કરવામાં આવ્યો. જેઓને બોલવું હતું તેઓ તૈયારીમાં લાગી ગયા. બાજુનો વર્ગ આજે ખાલી હોવાથી રિહર્સલ રૂમમાં ફેરવાઈ ગયો હતો. જેઓ બોલવાના ન્હોતા એ લોકો (ભવિષ્યમાં બોલવા થશે એમ વિચારી!) લાઈબ્રેરીની ચોપડીઓ વાંચવા લાગ્યા. 

         અને આ બધું જોઈ મને એ દિવસની યાદ આવી જ્યારે મેં શાળા લાઈબ્રેરીની શરૂઆત કરી હતી. ૨૦૧૦ની સાલમાં જ્યારે હું નોકરીમાં જોડાઈ એ વર્ષે ‘ઉપરથી’ (આમ તો ‘નીચેથી’ કેમ કે અમારી તાલુકા શાળાનું બિલ્ડીંગ અમારી શાળાની નીચે આવેલું છે) એક પરિપત્ર આવ્યો હોવાથી આચાર્યએ એક મિટિંગ બોલાવી. કાર્યભાર સરખે ભાગે વહેંચાય એ હેતુ થી શિક્ષકોની અલગ અલગ સમિતિ બનાવવામાં આવી. એ દિવસે સામેથી જ લાઈબ્રેરીનો ચાર્જ મેં માંગ્યો એમ વિચારીને કે એ બહાને થોડું થોડું ઓક્સિજન મળતું રહેશે. આ પ્રવૃત્તિ ‘ઓનપેપર’ન રાખવાના ઈરાદે શાળામાં પુસ્તકો છે ? છે તો કેટલાક છે ? અને ક્યાં છે ? વગેરે શોધખોળ શરૂ કરી. વર્ષોજૂની શાળા હોવાથી પુસ્તકો તો ઘણાં છે, એમ મેં જાણ્યું. એ વખતનાં મારા આચાર્યને મારા ઈરાદાનો ‘પરિચય’ થયો અને મારા ઉત્સાહને માન આપીને તેઓએ, સ્ટાફના એક બહેને અને મેં, અમે ત્રણેયે મળીને વર્ષોથી બંધ પડેલા કબાટોની ચાવીઓ પહેલાં તો શોધી. ને પછી કબાટ ખુલ્યા. પુસ્તકોના ઢગલાં નીકળ્યા. મને બરાબર યાદ છે એ દિવસે પુસ્તકોની ઉધઈ પણ અમને ત્રણેયને પુસ્તકીયા કીડા ( એટલે કે એમના સાથીદારો!) માનીને અમારી ઉપર ચડી હતી. ઉદાર આચાર્યએ કહ્યું હતું, “બહેન બાળકોને વાંચવા આપજો. તોડી નાખે તો ભલે, તૂટશે તો નવા આવશે.”

           ‘તૂટશે તો નવા આવશે’ એ સુત્ર મારા મનમાં ઘર કરી ગયું હોવાથી એ દિવસ થી આજ સુધી દર પંદર દિવસે શાળાની લાઈબ્રેરી ખુલે એ ક્રમ જળવાઈ રહ્યો છે. લાઈબ્રેરી શરુ થઇ એ શરૂઆતમાં તો લાઈબ્રેરીના પુસ્તકો ચિત્રકલાની ચોપડી તરીકે જ વપરાયા. અલગ અલગ ચિત્રો જુએ અને દોરે. અને આજે જુઓ, આ બધાય પુસ્તકોનો પરિચય આપવા માટે સજ્જ થઇ રહ્યા છે. પહેલાં તો ચોક, ડસ્ટર, રજીસ્ટરની સાથે સોય, દોરા, બટન પણ હું મારા વર્ગમાં રાખતી કેમકે દરરોજ કોઈને કોઈ બાળકને જરૂર પડતી. અને આજે તે સોય દોરાનો ઉપયોગ બાળકો ચોપડીઓ સાંધવા કરે છે. તમે કલ્પી શકો એથી વધારે આજે મને આનંદ થઇ રહ્યો છે. 

            રીસેસમાં હું રિહર્સલ રૂમમાં જોવા ગઈ તો નીચે મુજબના દૃશ્યો દેખાયા.

         રીસેસ બાદ પુસ્તકોના પરિચય શરૂ થયા. અંકિતે ‘૩૦૧ અજાયબીઓ’માંથી વિશ્વની અજાયબીઓ વિશે કહ્યું, રાહુલે ‘તેજોમય ભારત’માંથી શક્તિપીઠોની સ્થાપના કેવી રીતે થઇ તે કહ્યું. ‘ભારતના વૈજ્ઞાનિકો’, ‘૨૧મી સદીનું પંચતંત્ર’, ‘વિક્રમ-વેતાળ’ વગેરે જેવા ઘણાં પુસ્તકોના પરિચયો અને તેમાંથી તેઓ શું શીખ્યા તે વિશે જાણ્યું.

           પણ... અમારા ધોરણ-૭ના પાંચ વિદ્યાર્થીઓ મારી પાસે આવ્યા. મને કહે, “અમારે બધાએ ભેગામળીને એક પુસ્તકનો પરિચય આપવો છે”. મેં કહ્યું, “ભેગા મળીને! કેવી રીતે?” તેઓ કહે, “આમ બધાની જેમ નહિ, પણ જરા જુદી રીતે.” 

આ રહી એ જરા જુદી રીત....

          એ ગૃપે પંચતંત્રની વાર્તા અભિનય સાથે રજુ કરી. જોયુંને... મારા નાટકીયાઓનું નાટક. બધા ખૂબ આનંદમાં હતા. એક વિદ્યાર્થીને આજે અગિયાર વાગ્યે ઘરે જવાનું હતું. પણ તે ભૂલી ગયો અને પછી પોણાબારે ઘરે ગયો. 

          પછી તો શાળા છૂટવાને પંદર મિનિટની વાર હતી ત્યારે જોક્સ પણ રજુ થયાં. એક વિદ્યાર્થી જોક્સ કરતો હતો પણ મારા સિવાયના બધાને એ સમજાતું હતું અને હસતા પણ હતાં. આ જોઈને મને પણ હસવું આવ્યું. ત્યારબાદ તો શાળા છૂટી અને જાતાં-જાતાં એક વિદ્યાર્થીએ લેસનમાં ‘મને’ એક ઉખાણાંનો જવાબ શોધીને લાવવા કહ્યું, “સોને કી ખાનમેં કોયલા હી કોયલા..!!”

             સારું, ચાલો... મારે પણ આજે લેસન છે!

           ખરેખર, મને પણ આજે બાળકોના એક નવાં જ રૂપનો ‘પરિચય’ મળ્યો. આથી મને એ પંક્તિ યોગ્ય લાગે છે કે,

“बच्चों के नन्हे हाथों को ये चाँद सितारे छुने दो,

कुछ चंद किताबें पढ़कर वो भी हम जैसे हो जायेंगे ।“