સ્મૃતિ

“હું ક્ષણોના મ્હેલમાં જાઉં અને

કો’ક દરવાજો કરી દે બંધ તો ?”

                               - ચિનુ મોદી

          છ મહિના – એક સત્ર થયું આ વર્ગ સાથે મને. એમની સાથે નો આ સમય યાદ કરું છું તો ખરેખર યાદગાર ક્ષણોના મહેલમાં આવી ગઈ હોય એવું લાગે! એવી જ થોડી એમની યાદગાર વાતો આજે લખવી છે.

• શરૂઆતના દિવસો યાદ કરું તો પોતાના જ અક્ષરે કંઇક લખેલું હોય અને ન ઉકલે ત્યારે મારી પાસે આવીને પૂછે,”જુઓ તો ટીચર, ‘મેં’ આ શું લખેલું છે?” 

         Sing-સિંગ નો અર્થ પૂછું તો જવાબમાં દાળિયા કે સિંગડા પણ સાંભળવા મળે!

        “સિલેબસમાં કેટલું છે?” એનાં કરતાં “મારા બસમાં કેટલું છે?” મારી જાતને મારા વડે પૂછાયેલા એ પ્રશ્નથી મેં શરૂઆત કરી હતી.

• “ટીચર, હજી રામાયણ ને મહાભારતની વાતો કરો ને..” પછી “એક આખો પિરિયડ આપણે વાતો જ કરીશું.” એવું promise હું આપું ત્યારે એમનો ભણવામાં જીવ ચોંટે.

• મને પગ દુઃખતો હોય અને હું લંગડાતી પગથિયા ચડતી હોય.. તો વિજય પણ મારી copy મારતો પગથિયા ચડતો ઝડપાય. હું દેખી જાઉં તો દાંત કાઢતો કાઢતો દોડતો ભાગે. એ પણ લંગડાતો!

• વર્ગમાં પ્રશ્નોત્તરી કરતા હોઈએ. ત્યારે જવાબ આપતો છોકરો ઊંચી આંગળી સહીત ઉભો થાય. આપણે ટોકીએ, “જવાબ આપતી વખતે આંગળી નીચી કરી નખાય.” તો કહે, “તો જવાબ ભૂલાઈ જાય છે, ટીચર..” મને થયું આમ કરવાથી જ સિગ્નલ મળતું હશે.!?

• તેમના કોઈપણ લખાણમાં 'રાઈટ' કરીએ ત્યારે જ જંપે. પછી ભલે એ એમનું હોમવર્ક હોય, કોઈ ચિત્ર હોય, કે પછી બોર્ડમાંથી જોઈ જોઇને લખેલું પરીક્ષાનું ટાઈમ ટેબલ હોય! મેં કહ્યું, “બોર્ડમાંથી જોઈ જોઇને ટાઈમ ટેબલ લખેલું હોય તો 'રાઈટ' કરાવવા ન આવો તો ચાલે. તો સોહમે ઘટસ્ફોટ કર્યો હતો, “ટીચર, હું અગાઉની શાળામાં ભણતો ને ત્યાં ટાઈમ ટેબલ પાક્કું કરાવતાં” !!

• ઘરેથી શાળાએ આવતા રસ્તામાં કઈ જગ્યાએ થાંભલો પડ્યો એ તો કહે.. પાછો થોડા દિવસ પછી થાંભલો લગાવાઈ જાય એના પણ તાજ્જા સમાચાર કહે.

• શનિવારે શાળાએ આવવાના ચોઇન્ટાઓ ક્યારેક કબૂલે પણ ખરા, “ટીચર, શનિવારે તો મજા આવે હો..!”

          હા.. આવા જ હોય છે આ લોકો... વાતુડિયા, ચારાળા, રમતિયાળ, ભૂલકણા, ઉત્સાહી, મોજીલા.. એવી જ હોય છે એમની દુનિયા.., રમૂજી. અને એમાંય જો પાઠ્યપુસ્તક દ્વારા પણ એવી મોજીલી પ્રવૃત્તિઓ કરવાં મળે એટલે તો જલસા..

           શાળાની લોબીના બોર્ડમાં આ શું લખ્યું છે એ વાંચી શકાયું નહિ. એટલે ‘દ્રાક્ષ ખાટી છે.’ ના જેવું વાક્ય સંભળાયું, “ટીચરે કૈક ત્રીજી ચોથી ABCDમાં લખ્યું છે.” એમ કરી વર્ગમાં ઘૂસી ગયા.

           વર્ગમાં આવી તેમની પાઠ્યપુસ્તકમાં આપેલ એવીજ એક activity મેં તેમને બતાવી. થોડીવાર તો કાંઈ સૂઝ પડી નહિ. ચોપડી બેંચ પર રાખી સાઈડમાંથી ઉભા ઉભા જુએ. ચોપડી ઊંચી રાખી નીચેથી વાંચવાની કોશિશ કરે. પછી ધીમે ધીમે મેળ પડ્યો.

        મજા તો ત્યારે પડે જયારે એક-બે છોકરાને આવી કોઈ પ્રવૃત્તિમાં ઊંડા ઉતારવાનું મન થાય અને ગુજરાતીમાં પણ નવી જ લીપી ઘડી કાઢે.

              એક દિવસ કોઈક ચિત્ર દોરવાના સંદર્ભમાં મેં પ્રશ્ન પૂછ્યો, “ચિત્ર દોરવા માટે કઈ કઈ વસ્તુઓ જોઇશે તમારે?” તો કેટલી બધી જરૂરી વસ્તુઓમાં છેલ્લે ‘કાર્બનપેપર’ પણ ઉમેરાયું હતું. પણ પાઠ્યપુસ્તકના revisionમાં રહેલી poem ‘funny town’ માણી તો એક છોકરો એ ફન્ની ટાઉનમાં પહોચી ગયો હતો એ મને બીજા દિવસે ખબર પડી. ઘરેથી એ કાગળમાં બ્લ્યુ વૃક્ષો, ચાલતા પક્ષીઓ, ઉડતા માણસો વાળું ચિત્ર દોરી લાવ્યો હતો. મને થયું ચાલો એક ‘ક’(કલ્પના) એ બીજા ‘ક’(કાર્બનપેપર) નું રિપ્લેસમેન્ટ કરવાનું શરૂ કર્યું ખરું..

       
                સત્રના અંતે તો જાણે ‘We shall all learn’ દ્વારા વચન આપતા ગયા હોય એવું લાગે છે :

https://youtu.be/RepEY2vZOlQ

           જાણે કહેતાં ન હોય, “ટીચર, અમે શીખી રહ્યાં છીએ, શીખી જઈશું.. કોશિશ તો કરીશું જ.. કોઈ ને હોય કે ન હોય, તમે અમારા ઉપર ભરોસો રાખીને નિરાશ થયા વગર શીખવતા રહેજો. અમે ‘કંઈક’ તો શીખીશું જ...” આથી ‘મારી પાસે આવે ત્યારે કેવા હતા એના કરતા મારી પાસેથી જાય ત્યારે કેવા હશે..?’ એ વિચારને મગજમાં રાખી દ્વિતીય સત્રની રાહમાં...

“તું એવી મોસમ લાવી દે!

મુજને તારામાં વાવી દે!

ઊગવું છે પાછું કૂંપળ થઇ,

તું વસંત થઇ લલચાવી દે!”

            -કુસુમબેન પટેલ

અમારી નિર્દોષ દુનિયા

         “ટીચર.. ઓ ટીચર, જલદી કબાટની ચાવી લાવો. ઘડિયાળમાં કીડીઓ ચડી ગઈ હશે..” હજુ તો શાળાના પગથીયા ચડું તે પહેલા જ મારી પહેલા શાળાએ પહોંચી ગયેલા બે છોકરાઓએ મારી પાસે દોડતા આવી કહ્યું. હું કઈ સમજુ કે તેઓ શું કહેવા માંગે છે ત્યાર પહેલા તો હાથમાંથી ચાવી લઈને ભાગી ગયા. આ દરમિયાનમાં આકાશ(નામ બદલાવેલ છે) મારી સાથે વાતો કરતો કરતો પગથીયા ચડતો હતો. “ટીચર, કાલે મારા માસીના ઘરે ગયો’તો ને તો નહોતો આવ્યો હોં..” “અમસ્તો જ ગયો હતો?” તો કહે,”હા, ટીચર, પરમ દિવસે સાંજે ડેમુ(ટ્રેન)માં બેસીને આવતો રહેવાનો હતો પણ..” “પણ શું?” “પણ ડેમુ જમણી બાજુથી આવવાને બદલે ડાબી બાજુથી આવી. તો હું પાછો માસીના ઘરે ગયો અને રાત રોકાઈ ગયો.” “એકલો જ ગયો હતો?” “હા, નજરબાગ સ્ટેશનથી નજીક જ થાય. હું તો એકલો જ જાવ.”

              મને આકાશની આ વાત કહાની લાગી. પણ મને થયું હશે કૈક.. જવા દ્યો. અને મને પેલી ઘડિયાળમાં કીડી ચડવાવાળી વાત યાદ આવતા વર્ગ તરફ ગઈ. વર્ગમાં જઈ જોયું તો યાદ આવ્યું કે એ લોકોને બે દિવસ પહેલા ‘વોચ યોર વોચ’ યુનિટના આધારે ઘડિયાળના મોડેલ્સ બનાવવા કહેલા તેની વાત કરતા હતા. અને આજે તેનું પ્રદર્શન રાખવાનું હતું.

              અમુકને કાલે જ ઘડિયાળ તૈયાર થઇ ગઈ હતી તો સાચવીને કબાટમાં મૂકી ગયા હતા. એક છોકરાએ ઘડિયાળમાં ચોકલેટથી ડેકોરેશન કર્યું હતું. પીળા રેપરવાળી Mango Bites ચોંટાડેલી હતી. આથી ચાવી લેવા આવેલા બે છોકરાઓને આગલે દિવસે સાંજે ઘરે વિચાર આવ્યા કે ચોકલેટવાળી ઘડિયાળમાં રાત્રે કીડીઓ ચડી જાશે તો? પણ ઘરે આવી ગયા પછી વિચાર આવ્યો તો શું થાય? આથી બીજા દિવસે તેઓએ ફટફટ શાળાએ આવી કબાટમાંથી ઘડિયાળ કાઢી જોઈ જ લીધું કે કીડીઓ તો નથી ચડી ગઈ ને? ....આવા હોય છે આ લોકો... આપણે એક પ્રોજેક્ટ આપીને કદાચ ભૂલી પણ જઈએ પરંતુ તેઓતો ઘરે જઈને પણ એ બાબતે વિચારતા જ હોય છે. તેમને મન આવા કોઈપણ સોંપાયેલા પ્રોજેક્ટનું વિશેષ મહત્વ હોય છે એ મને સમજાયું. 

           ત્યાં પેલા આકાશે મારી સામે એક કંપાસબોક્ષ મુક્યું અને કહ્યું કે, “જોવો ટીચર.. આ મેં ત્રીસ રૂપિયામાં ખરીદ્યો. બધા સાધનો છે અંદર.. એક બોલપેન જ નથી.” મેં કંપાસબોક્ષના વખાણ કર્યા પણ તે મને થોડું જુના જેવું લાગ્યું અને કિંમત પણ ઓછી લાગી. તો મેં કહ્યું,” બસ! ત્રીસ જ રૂપિયામાં?” તો કહે, “હા, અમારે ત્યાં એક દુકાનમાં તે સસ્તામાં મળે છે.” આવી વાત ચાલતી હતી ત્યાં એનો મિત્ર વચ્ચે જ બોલ્યો, “ટીચર.. એ ખોટું બોલે છે.....” પરંતુ મિત્રની વાત અડધેથી જ અટકાવી આકાશે તેને આગળ બોલવા દીધું નહિ. મને શંકા ગઈ કે નક્કી આ કંપાસબોક્ષ ચોરી કરેલો હશે. પણ આખા વર્ગ સમક્ષ તે વાત કરવાનું મેં પણ ટાળ્યું. વિચાર્યું કે રિસેશમાં બોલાવીને વાત કરીશ. 

             પણ રિસેશ પડતા હું તેમને બોલાવું ત્યાર પહેલાં જ તેઓ બંને આકાશ અને તેનો મિત્ર આવ્યા. આકાશ કહે, “ટીચર. હું વર્ગમાં ખોટું બોલ્યો હતો.” મેં કહ્યું,”શું?” ”એ કંપાસબોક્ષ મેં ખરીદેલો નથી.” “તો?” “મળેલો છે.” “ક્યાંથી મળ્યો?” તો કહે,”ટીચર, હું સવારમાં પણ ખોટું બોલ્યો હતો. કાલે હું શું કામ નહોતો આવ્યો કહું?” “હા, કહે.” “કાલે હું મારા માસીના ઘરે નહોતો ગયો. હું મારા નાની ભેગો કચરો વીણવા ગયો હતો. ત્યાંથી અમને એ મળ્યો. મારા પપ્પા નથીને.. તો હું ને મારા મમ્મી નાની ભેગા રહીએ છીએ. અને મારા નાની આવી તો ઘણીય વસ્તુઓ મારા માટે લાવે છે.” રાજી થતો તે છેલ્લું વાક્ય બોલ્યો. 

             મેં પૂછ્યું, “પણ.. વર્ગમાં તું ખોટું શા માટે બોલ્યો?” તો કહે, “જો હું સાચું કહી દઉં તો બીજા છોકરા મારા નાનીના કામની બાબતમાં મને ચીડવે છે.” મેં મારી આંખના ભીના થયેલા ખૂણાનું પાણી બહાર નીકળતા રોક્યું અને તેના કંપાસબોક્ષમાં ખૂટતી પેન અપાવવાનું કહી તેને રમવા મોકલી દીધો. 

                રિસેશ પૂરી થતાં સુધીમાં મેં વિચારી લીધું કે મારે હવે શું કરવાનું છે? રિસેશ પછી તેઓ ‘Birju, the brave’ અંગ્રેજીમાં આવતી સ્ટોરીના પાત્રો ભજવવાના હતા. નવાઈની વાત એ બની કે વર્ગના મોટા ભાગના છોકરાઓને story માં આવતા હીરો (Birju) બનવામાં રસ નહોતો. પણ તેઓને તો Dacoits (લુંટારાઓ) જ બનવું હતું. શા માટે ખબર છે? કોઈ અદૃશ્ય ઘોડા ઉપર સવારી કરી આખા વર્ગમાં કુદાકુદી કરવાની મજા આવે ને એટલે.. તેમની પાત્રોની ભજવણી નો કાર્યક્રમ પૂરો થતાં મેં સવાલો પૂછવા શરુ કર્યા. “story માં તમે લુંટારાઓ બન્યા પણ real life માં આપણે કોના જેવું બનવું જોઈએ?” “Birjuuu....” “dacoits જેવાં કામ આપને કરવાં જોઈએ..?” “નાઆઆઆ....” “તો કેવા કામ કરવાં જોઈએ?” તો એક કહે,”ટીચર, લુંટ-ફાટ કે ચોરી ન કરવી જોઈએ. અને મહેનતથી કમાવું જોઈએ...” મેં કહ્યું, “સરસ વાત કરી. અને જો કોઈ મહેનતથી કમાતું હોય, પછી ભલે ને એ નાનામાં નાનું કામ હોય... તો આપને તેને ચિડવવું જોઈએ?” બધા બોલ્યાં,”નાઆઆ....” એક છોકરો સમજી ગયો. તે બોલ્યો,”ટીચર, તમે આકાશની વાત કરો છો ને....? અમે એને નહિ ચિડવીએ.” “હા... ટીચર નહી ચિડાવીએ” બધા બોલ્યાં. એમની આ વાત પર બધાને એક એક પેન આપવાનું મનોમન વિચારી મેં આકાશ સામું જોયું, તો મને તેના બત્રીસે બત્રીસ દાંત દેખાયા. હા, આવા જ હોય છે આ છોકરાઓ.... 

               આ લખતી વખતે મને રાકેશભાઈ પટેલ(નવાનદિસર) એ લખેલી આ પંક્તિઓ ટાંકવાનું મન થાય છે.

હસવું-રડવું, ઝઘડવું-રિસાવું-મનાવું જેવી,

મારી સઘળી લાગણીઓ જીવતી લઈને આવ્યો છું.

તારા વર્ગખંડ ના પગથીયે સઘળું મારું,

પોચું - પોચું ને ચોખ્ખું ઇંધણ લઈને આવ્યો છું.

મારા સપનાં, મારી લાગણી, મારી વાતોને,

રંગવી છે કાગળના આકાશે એવી આશ લઈને આવ્યો છું.

પેન્સિલ મારી પ્રગટાવી દે તું હળવેથી,

જગત આખાને બતાવી દઉં એવી જાત લઈને આવ્યો છું.

શરૂઆત

આવનારી સૌ ખુશીની વાત કરીએ

એક નવી શરૂઆતની શરૂઆત કરીએ

      ૫ જુન, શાળાનો પહેલો દિવસ. ધોરણ-૮ પાસ કરીને એક વર્ગ ગયો, નવો વર્ગ આવ્યો મારી પાસે ધોરણ-૬. નવું વર્ષ, નવા ચહેરા.

      ચહેરા નવા હતા પણ અજાણ્યા ન્હોતા. શાળાના છેલ્લા રૂમમાં પાણીની મોટરની સ્વીચ ચાલુ કરવા કે કોઈ વસ્તુ લેવા-મૂકવા જતાં ત્યારે વળતા મારા વર્ગનાં પાછલા બારણે આવીને ઘણી વખત આ છોકરા ઊભા રહી જતાં, કે મારા વર્ગમાં શું ચાલી રહ્યું છે એ જોવા... બસ આટલો અમારો પરિચય અત્યાર સુધીનો.

       શાળાનો પહેલો દિવસ અને પાછો વિશ્વ પર્યાવરણ દિવસ પણ ખરો. એ સંદર્ભથી અનાયાસે જ મારા વડે પુછાયેલો પહેલો સવાલ,“ આજે ક્યો દિવસ છે ?”

       વિશાલ : “ભીમ અગિયારસ....(એ ખોટો તો ન્હોતો!)

       ટીચર, મારા મમ્મી કહેતાં’તા કે આજે અમે કેરી ખાવાના...”!!!

 હર વખત શું મ્હાત થઇ જાવું દુઃખોથી ?

  ચાલ, આ વખતે દુઃખોને માત કરીએ.

       પછી તો બીજા ત્રીજા દિવસે જેમ જેમ ચહેરાઓ વર્ગમાં વધતાં ગયા તેમ તેમ વાતો, વિચારો, પ્રશ્નોની આપ-લે વધી. અમે એ દિવસે ‘વૃક્ષો’ વિશે ચર્ચા કરતા હતા. વૃક્ષોનાં ગુણો, ઉપયોગો વગેરે... વૃક્ષ સજીવ છે કે નિર્જીવ એ ચર્ચા ચાલી. 

         એક કહે,”સજીવ”

       બીજો ઉત્સાહમાં, ”એય કાકા... તારામાં મગજ છે કે નહિ... નિર્જીવ હોય... વાતવાતમાં નવી ચર્ચા શરૂ થઈ, “મગજ કેવું હોય ?” એક કહે, “ટીચર, જોયું નથી પણ ખબર પડી જાય... આનામાં મગજ છે કે નહિ?” બીજો કહે, “ટીચર, મને જેવી તેવી ખબર છે, મગજ કેવું હોય... દોરી દેખાડું ?” મેં કહ્યું, “બધા દોરો જોઈએ. જેને જેવું લાગે એવું દોરવાની છૂટ...” 

      ત્યાં તો લાગી પડ્યા બધા... એકે મગજનું ચિત્ર ગોતવા ધોરણ-૫ની ‘સૌની આસપાસ’ પુસ્તક કાઢી. તો બીજો કહે, “એય.... એમાં મગજ નહિ, હૃદય છે.” ત્યાં તેમનું ધ્યાન બારીમાં પડેલ ધોરણ-૮ની 'વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી'માં પડ્યું. મધપૂડાની જેમ ત્યાં ચોંટી પડ્યા... પણ કાંઇ મેળ પડ્યો નહિ.... તો બધા મગજમાં જ ‘મગજ’ને શોધવા લાગ્યા... બધા પોતપોતાની કલ્પના મુજબ દોરવા લાગ્યા. આશ્ચર્યની વચ્ચે બધા છુટા-છુટા બેઠા હતા તો પણ મગજની આકૃતિ કે ચિત્ર એક સરખાં જ દોરાયા.... શું દોર્યું હતું ખબર છે? એક મોટું ગોળ... એમાં એક નાનું... એમાં વળી એક નાનું.... આમ, એકની અંદર એક એમ એકની અંદર એક આઠ દસ ચકરડાવાળું ચિત્ર તેમણે મગજનું બનાવ્યું.

        મોઢામાં પેન્સિલ નાખવાની આદત હોય ને... તો કરણથી ભૂલમાં સ્કેચપેન પણ મોંઢામાં નખાય ગઈ અને આમ, રંગીલો કરણ બહારથી પણ રંગાઈ ગયો....

બ્હારથી દેખાય જેવી સ્વચ્છ-સુંદર,

દોસ્ત, અંદરથીય એવી જાત કરીએ.

      મેં પૂછ્યું, “કરણ, લીલા કલરનું મગજ બનાવશ ?” તેનું ચિત્ર જોયું તો સમજાયું કે, ‘મગજ’ એના મગજમાં બેઠું નથી, તો મગજમારી કરવાનું છોડી તેને ઘર દોરવાનું પસંદ કર્યું.

     કરણનું ચિત્ર જોઈ ને મને એક હિન્ટ મળી ગઈ કે, ‘આ છોકરાને અંગ્રેજી ગમે છે.’ ઘર ઉપર પોતાનું નામ તેણે અંગ્રેજીમાં જ શા માટે લખ્યું? KARAN... બધા જ અક્ષરો પહેલી ABCDમાં !! બીજી ABCD સાથે તો જાણે ગયા ભવનું જ વેરઝેર ન હોય ! એ જે હોય તે.... પણ અંગ્રેજી એમને ગમે છે!

       એ દિવસે વાલીના કોન્ટેક્ટ નંબર હું લખતી હતી, તો તૈયબ બધા આંકડા અંગ્રેજીના બોલ્યો... ‘નાઈન... એઈટ.... ફાઈવ...’ બીજી હિન્ટ. અંગ્રેજી ‘તેમને’ ગમે છે! હા, એ વાત અલગ છે કે, મને કેટલુક ગમે છે? આવી નાની નાની હિન્ટસ દ્વારા જ મારે સમજવાનું છે. ‘અમારે અંગ્રેજી ભણવું છે’ એવું કોઈ જ સોગંદનામું એ લોકો લખીને મને નથી આપવાના. હિન્ટ મળતા મારી સામે બેઠેલા સોળ જેટલા છોકરાઓને સોળે કળાએ  ખીલવવા છે, એવું મેં વિચાર્યું.

હોઈએ ત્યાં મ્હેકતું કરીએ બધુંયે,

ઘર, નગર, આખ્ખું જગત રળિયાત કરીએ

       તેઓને આ લખતા જોઇને મને વિચારો આવ્યા.... 

• ખાના ગારીને લખતા શીખવી પાછા એ જ ખાનામાંથી બહાર પણ કાઢવાના છે. આમ, ચોકઠામાં પૂરીને પાછા મુક્ત કરવાની પ્રક્રિયા તો રસપ્રદ રહેવાની છે.

• અત્યારે પંખાની સ્વીચસુધી પહોંચવા ઠેકડા મારતા આ બધા.... પછી પોતે કાગળના બનાવેલા ઝુમ્મરોને છત પર લટકાવશે. આકાશને અડુંઅડું થવા મથતા હોય જાણે..

• અત્યારે મારો હાથ પકડીને મને રમવા લઇ જતાં આ બધા... અહીંથી જશે ત્યારે તેમનો હાથ મારા પગને સ્પર્શશે.... લાડમાંથી માનમાં પરિવર્તિત થનારી આ અદૃશ્ય પ્રક્રિયામાં મજા તો આવશે...

       નવી નવી સાઈકલ શીખીને સંતાન જ્યારે શરૂઆતમાં શાળાએ સાઈકલ લઇને જાય ત્યારે પપ્પા કેવા સ્કુટરમાં સાથે સાથે મુકવા જાય... ક્યારે બેલેન્સિંગ આવડી જાય એ ખબર પણ ન પડે. કેવા એકલા ચલાવતા થઇ જાય... એમ જ મારે પણ આ બધાનો હાથ પકડીને હળવેકથી છોડાવવાનો પણ છે, પણ એ હાથ પકડવા પહેલા તો મારે જ હાથ લંબાવવાનો છે ! ‘શરૂઆત’ તો મારે જ કરવાની છે.

         આ કોઈ જ સરખામણી નથી, ક્યાંથી ક્યાં પહોંચવાનું છે એનો મારો ખયાલી ગૂગલમેપ જ છે !!

જે મળ્યું એને કરી સૌથી સવાયું

આવનારી કાલને, સોગાત કરીએ!

(આ સમગ્ર લેખમાં લીધેલી પંક્તિઓ કવિ હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટની ‘શરૂઆત કરીએ’ ગઝલનાં શેર છે.)

ચિત્રડાયરી

          

          જયારે આ છોકરાને જોઉં ને ત્યારે ‘બુંદ જો બન ગઈ મોતી’ ફિલ્મનું ગીત ‘યે કૌન ચિત્રકાર હૈ.. યે કૌન ચિત્રકાર....’ યાદ આવે. હા... મને એમ થાય, ‘આ ઋત્વિકરૂપી ચિત્ર બનાવનારનાં મનમાં કાંઇક તો હશે... કાંઇક તો વિચારીને એને આ પૃથ્વી પર મોકલ્યો હશે... કાંઇક તો છે આ છોકરામાં...

        આ ધોરણ – ૮ નો ઋત્વિક. એક દિવસ શાળાએ આવ્યો ત્યારે દૂધની કોથળી લેતો આવ્યો હતો. શાળાએ આવીને સીધો જ ગ્રાઉન્ડમાં ભાગી ગયો. મેં પૂછ્યું તો કહે, “ટીચર, ત્યાં એક કૂતરી વિયાણી છે, તેના નાના નાના ગલુડિયા રમતા હોય છે, તેના માટે લાવ્યો....!” બોલો... આ છોકરાને જોતા જ ખબર પડી જાય કે તે કુપોષણથી પીડાતો હશે. શરીર સાવ હાડપિંજર જેવું લાગે, ઉભા ઉભા જ પડી જશે એમ લાગે. સાવ રોતલો, કાંઇ કહેવાઈ નહિ તેને... કાંઇ લખવાનું કે વાંચવાનું... કોઈ પ્રવૃત્તિમાં જોડાવાનું.... અરે, રમવાનું પણ તેને ગમતું નથી, જરાક ફોર્સ કરો તો તરત રડવા લાગે, પણ શાળા એ દરરોજ આવે હો... તે તો બસ શાંત ચિતથી બેઠો બેઠો બધું નિહાળ્યા કરતો જ હોય, પોતાનામાં જ મશગુલ રહે. ખાસ કરીને એના કંપાસબોક્ષમાં. આખો દિવસ એ કંપાસની વસ્તુ જ ગોઠવ્યા કરે. બોલપેન તોડે અને ફરી રીપેરીંગ કામ કર્યા કરે અને બીજું એનું કામ એટલે ક્યાંકથી કોઈ ચિત્ર હાથમાં આવે એટલે દોર્યા કરવાનું....

            આ દૂબળાપાતળા ડૂગલા જેવા ઋત્વિકનું હૃદય કેટલું વિશાળ છે, તેની એ દિવસે મને ખબર પડી.

            એ દિવસે ધોરણ – ૬ અને ૮ બંને ભેગા હતાં. છઠ્ઠા ધોરણમાં હિન્દી ‘યહ ભી એક પરીક્ષા’ નાટ્યપાઠની સમજુતી ચાલતી હતી. નાટક પૂરું થયું. પડદો પડ્યો. 

             મેં પ્રશ્ન પૂછ્યો, “નાટક જોયું ?”

             “હા...”

             “પડદો પડ્યો?”

             “હાઆઆઆ.....”

             “કેવો પડદો દેખાય છે?”

             તો કહે, “હેં..!!”

          પછી તો મેં ફરી વખત એ જ પ્રશ્ન પૂછ્યો, તો બધા એ લાલ, લીલો, પીળો, ઝરીવાળો, ડીઝાઈનવાળો વગેરે વગેરે જવાબો આપ્યાં. ત્યાં તો ઋત્વિકની આંગળી ઊંચી થઇ. તે બોલ્યો, “લોહીવાળો...!” આહાહા.....! કેટલી અલગ દૃષ્ટીથી મૂલવતો હતો આ છોકરો આ નાટકને !! 

          કોઈ પણ વસ્તુ, ધટના કે બનાવની આપણા ધાર્યા બહારની અસર પડતી હોય છે બાળકોના માનસ પર. એક દિવસ ધોરણ – ૬માં નેપોલિયન બોનાપાર્ટનાં જીવન પર આધારિત ચરિત્રપાઠનાં સંદર્ભમાં મેં એક પ્રશ્ન પૂછ્યો, “નેપોલિયન બચપન સે હી કૈસા ઇન્સાન થા ?” અમિતે જવાબ આપ્યો, “નેપોલિયન બચપન સે હી ‘આંતકવાદી’ થા.” !!! સત્યવાદીને બદલે આંતકવાદી બોલ્યો. આ શેની અસર હતી ખબર છે? ટીવી ન્યુઝની. નાનપણથી જ બાળકોને અપડેટ અને અપગ્રેડ કરવાની લાલચમાં આપણે (મા-બાપ કે શિક્ષકો) બાળકોને ટીવી ન્યુઝ જોવાની સલાહ આપીએ છીએ. આપણે ટીવીમાં ન્યુઝચેનલ ચાલુ કરીને સામે બેઠા તો હોઈએ પણ આપણું અડધું ધ્યાન તો કામ-ધંધા, ઓફીસ, રસોઈ વગેરેમાં હોય છે, જયારે આ બાળકો... એમનું મન-ચિત તો એલર્ટ જ હોય છે. અને આમ જ.... તેઓ મેચ્યોર નહિ પણ પ્રી-મેચ્યોર થઇ જાય છે. હરાખુડા મા-બાપ કે શિક્ષકો ભલે હરખાતા પણ મને તો આ સ્થિતિ ભયાનક લાગે છે. બાળકોને આકર્ષતી ટીવી સિરિયલ્સ શરૂઆતમાં તો બાળકો માટેની જ હોય પછી ધીમેધીમે લવસ્ટોરીઝ અને ફેમિલી ડ્રામા બની જાય છે. આવી રીતે બાળકો ઉમર પહેલા બધું શીખી જાય છે. એમાં કોઈ જ નવાઈની વાત નથી.

            ચોક્કસ... ટીવીમાં અમુક ચેનલ્સમાં બાળકોને લાયક ઘણા બધા સારા પ્રોગ્રામ્સ આવે જ છે. બાળકોને કાર્ટુન ( કે જેની મા-બાપને ખાસ ચીડ હોય છે) જોવા દેવા જોઈએ. તેમાં બાળકો કલ્પનાની રંગબેરંગી દુનિયામાં પહોંચી જતાં હોય છે.

             પણ ઋત્વિકની આ કલ્પનાશક્તિ મને ગમી ગઈ. ચિત્રો દોરવા તો તેને ખુબ જ ગમતા પણ તે ક્યાંકથી જોઈ જોઈને જ દોર્યા કરતો. આ અગાઉની પોસ્ટ ‘ડાયરી’માં લખ્યા મુજબ વર્ગના બીજા છોકરાઓ ડાયરી લખતા પણ ઋત્વિકને તે ગમતું નહિ અને તે લખતો પણ નહિ. તે તો માત્ર રીપેરીંગ કામ અને ચિત્રો દોર્યા કરવાનું કામ જ કરતો, પણ આમ, માત્ર જોઈ જોઈને જ ચિત્રો દોર્યા કરે એ મને થોડું ગમતું નહિ. તો તેની કલ્પનાશક્તિને ચિત્ર કામ સાથે જોડી મેં તેને ચિત્રડાયરી બનાવવાનું કહ્યું. દરરોજની કોઈ ઘટના કે જોયેલું કોઈ દૃશ્ય વર્ગમાં બેસી દોરવાનું. આશ્ચર્યની વચ્ચે.. તેને આ કામ ગમ્યું અને ખૂબ સુંદર ચિત્રો પણ દોરવા લાગ્યો. તેની ચિત્રડાયરીનાં થોડા ચિત્રો નીચે રજુ કરૂ છું. 

મોરબીમાં આવેલા પુલની  મુલાકાત

નગર દરવાજાની બજાર

ઘરપાસેનું દૃશ્ય

રેલ્વે સ્ટેશન પાસે આવેલ મંદિર

મિત્ર સાથે કેરી પાડવા ગયેલ વેળા 

            ખરેખર, માત્ર દેખાવને આધારે કોઈપણ વ્યક્તિને મૂલવવાના આપણા સ્વભાવ કે સમજને કારણે કેટલી બધી પ્રતિભાઓ કોઈનાં ધ્યાનમાં આવ્યા વગર જ ખોવાઈ જતી હશે. કોઈપણ સામાન્ય કે ‘નકામા’ લાગતા વ્યક્તિમાં કાંઇક તો ખાસ હોય છે. હકીકતમાં તો તેને ઓળખવામાં આપણે ‘નકામા’ સાબિત થતા હોઈએ છીએ.

“કુદરતકી ઇસ પવિત્રતા કો તુમ નિહાર લો,

ઇસ કે ગુણો કો અપને મનમેં તુમ ઉતાર લો,

ચમકાલો આજ લાલિમા અપને લલાટકી,

કણ કણ સે ઝાંકતી તુમ્હે છબી વિરાટ કી.

અપની તો આંખ એક... ઉસકી હજાર હૈ,

યે કૌન ચિત્રકાર હૈ... યે કૌન ચિત્રકાર..

ડાયરી

          બીજા સત્રની શરૂઆતના એ દિવસે સવારે શાળાએ પહોંચી મેદાનમાં હું ઉભી હતી ત્યારે હંમેશ મુજબ પોતાની મસ્તીમાં લીન એવો અંકિત કંઇક ગણગણતો આવ્યો.

         છે ને !!! આવડાક અમથા છોકરાને પણ દેશ માટે કંઇક કરવું છે. એના આ વિચારોનું કારણ કદાચ વાંચન હોઈ શકે. આશરે લાઈબ્રેરીના ૪૦ જેટલા પુસ્તકો આ છોકરાએ વાંચી નાખ્યા છે. હવે એ બીજાઓથી કંઇક અલગ વિચારતો પણ થયો છે તે જાણીને મને આનંદ થયો. (જોકે મને તો... વાંચન ભલે ઓછું થાય પણ તેની અસર વિચારો પર થાય તે વધુ ગમે અને તે વિચારો અમલમાં મુકાઈને જીવન પરિવર્તિત થાય એ સ્થિતિ તો એથી વધુ ગમે.)

           જીવન પરિવર્તનનાં પહેલાં પગથીયાં સમા પુસ્તકો વાંચવા તો એમણે શરૂ કરી દીધા હતા, પણ આજે આ દેશને (કે કોઈપણ વ્યક્તિના અંગત જીવન માટે પણ) સારા વિચારો અને તેના અમલની જ વધારે જરૂર છે તેમ હું માનું છું.

        આજે આપણે કેટલાં બધા સામાજિક કાર્યકરો કે કથાકારોને સમાજ પરિવર્તન માટે મથતાં જોઈએ છીએ. સમાજને કેટલા બધા સમર્પિત થઇને તેઓ રહેતા હોય છે. તેમ છતાં પરિવર્તન ન થવાના કારણે જાહેરમાં તેમને તેમની મનોવેદના ઠાલવતાં જોઉં છું. તેઓ કાંતો યુવાનો અથવા વૃદ્ધોનાં વિચારો બદલવા કોશિશ કરી રહ્યાં છે. (કે જે અવળી દિશાની મહેનત છે, તેવું ‘મારા અનુભવો’ને આધારે મારું માનવું છે.) નાની ઉંમરથી જ સારા વિચારોનું સિંચન અને વિચાર પરિવર્તન મને જરૂરી, યોગ્ય અને સરળ લાગે છે, પણ...

“અલ્યા, કાગળ પર તો સૌ ચીતરી શકે,

હિંમત હોય તો ટહુકો દોર,તો સાચું કહું!!

           આ પંક્તિમાં દર્શાવ્યા મુજબ મારે માત્ર આ છોકરાઓના ‘વિચાર પરિવર્તન’ વિશે વિચારવાનું જ નથી, કંઇક કરવાનું પણ છે, હું શું કરી શકું ? મેં વિચારી લીધું.......  

            મેં શું કર્યું ?

         એ દિવસે એ નટખટ નખરાળા અંકિતની બાળસહજ પ્રવૃત્તિ જોઈને ધોરણ-૮ हिन्दी પાઠ-૧ “पत्र एवं डायरी” નો ‘ડાયરી’ શબ્દ મારા મગજમાં ઝબકયો... વર્ગમાં જઈને મેં તેમને આગળના દિવસની ઘટનાઓ લખવા કહ્યું, તેઓએ શું લખ્યું ખબર છે? ઉઠવું, નાહવું, ધોવું, ખાવું, પીવું, અને પાછુ સૂઈ જવું.... આમ તો, લગભગ એક અઠવાડિયા સુધી તેઓએ લખ્યું. પણ મેં તેમને ટોક્યા નહિ, અંતે આઠ દિવસ સુધી એકને એક લખ્યા બાદ તેઓ કંટાળ્યા અને તેઓએ ‘વિચાર્યું’ અને કહ્યું, “ટીચર, એકને એક લખવાનું ?” “મેં ક્યાં તમને એકને એક લખવાનું કહ્યું છે?” મેં કહ્યું. પછીના દિવસે લલિત એક વીરલો નીકળ્યો જેણે ડાયરીમાં લખ્યું.

લલિતની ડાયરી

      

          આ નાની એવી ઘટના વર્ગ સમક્ષ મેં વાંચી, બધાને મજા આવી... હસ્યા... પછી તો... બધા રોજેરોજ કંઇકને કંઇક અલગ અલગ વિચારવા, અનુભવવા, જીવવા અને લખવા લાગ્યા. તો જીવન(સમાજ) પરિવર્તનનાં હેતુથી, વિચાર પરિવર્તન માટે ‘ડાયરી લેખન’ શરૂઆતમાં સમય સારણી(ટાઈમ ટેબલ), પછી દિનચર્યા, ધીમે ધીમે ઘટના લેખન હતું, ત્યારબાદ તેઓ ડાયરીલેખન સુધી પહોંચ્યા છે. અમુક ડાયરીના પાનાં હું વાંચું છું તો મને તેમાં કોઈ ભાવિ લેખકનાં પણ અણસાર આવે છે. કોને ખબર એથી પણ આગળ વધીને આમાંથી કોઈ ફિલ્મ સ્ક્રીપ્ટ રાઈટર તરીકે પણ પ્રખ્યાત થાય! તેમની ડાયરીઓ વાંચીને હું ઘણી વખત ખડખડાટ હસી છું અને પોક મૂકીને રડી પણ છું. “ડાયરી લેખન”થી તેમની રોજબરોજની નાની-નાની ઘટનાઓને અલગ રીતે જોવાની શક્તિ તો પ્રગટી જ છે, પણ એ સાથે જ ‘મારા’ જીવન, વિચારો અને શિક્ષક તરીકેના તેમની સાથેના મારા સંબંધમાં પણ પરિવર્તન મેં અનુભવ્યું છે. તેમની ડાયરીઓના અમુક પાનાંઓ ( જોકે બધા જ વાંચવા જેવા  છે.) તમારી સાથે Share કરું છું.

ખિસકોલીનું અવલોકન

અંગ્રેજીમાં વાતું !!

ભૂલથી રવિવારે શાળાએ જવાનું હાસ્યાસ્પદ કારણ

શિક્ષક્ની કહેલી વાત પરથી પુસ્તક વાંચવાની પ્રેરણા

સર્જનાત્મકતા

પ્રાણી પ્રત્યેની સંવેદના

એક ઉગતા લેખકની શૈલી !

હાસ્યનું મહત્વ !

પોતાની સરખામણી પ્રાઈવેટ શાળાનાં બાળકો સાથે!

મારું સપનું અને દેશપ્રેમ !!

ભેટ

          હમણાં એક દિવસ સવારે શાળાએ પહોંચી ઉપર ગેલેરીમાં ઉભી હતી. ત્યાં ત્રણ છોકરા હાથમાં પક્ષીના પાણીના કુંડા લઈને આવતા જોયા. મેં પૂછ્યું તો કહે, “ટીચર, કાલે તમે બચતબેન્કમાં જમા થયેલી અમારી બચતના પૈસા આપ્યાને.. તો અમે ત્રણ-ચાર છોકરા મળીને પક્ષીઓ માટે પાણીના કુંડા શાળાને ભેટમાં આપવા લાવ્યા છીએ.” મેં તેમને તે કુંડાઓમાં તેમના નામ યાદીરૂપે લખી નાખવા કહ્યું. તો કહે, “ના.. રે.. નાઆ.. ટીચર, પક્ષીઓ ક્યાં વાંચવા આવવાના છે અમારા નામ...? અમને તો બસ તેઓ આમાંથી પાણી પીએ એ જ ગમશે...” આ.. હા.. હા..!! તેઓ તો આવું બોલ્યા પણ મને તો કંઇક બીજું જ સંભળાયું.. કે,

“શ્રદ્ધાનો હો વિષય તો પૂરવાની શી જરૂર..?

કુરાનમાં તો ક્યાંય પયગંબરની સહી નથી..”

          મને ગઈ કાલનો દિવસ યાદ આવી ગયો. બચતબેન્કમાં ધોરણ-૬,૭ અને ૮માં જેને સૌથી વધુ પૈસા ભેગાં થયાં હતાં તેમને તેઓ ‘બાળ અંબાણી’, ‘બાળ અદાણી’ અને ‘બાળ ટાટા’ એવા નામથી સંબોધતા અને ખુશ થતા હતાં. આ રહ્યા એ ત્રણેય કુબેરો..

          પછી હું ક્લાસમાં ગઈ તો લલિત કંઇક કારીગીરી કરતો જોવાં મળ્યો.

          મેં પૂછ્યું તો કહે, “ટીચર, છાપામાં છપાયેલાં આ ચપ્પલ મને ગમી ગયાં તો આમાંથી કાઢીને આ ચપ્પલ હું તમને ભેટમાં આપું છું...

         બીજા બધા છોકરા હસી પડ્યા... પણ મને લલિત પર વિશ્વાસ બેઠો કે આ છોકરો નક્કી એવું કંઇક તો શોધશે જ... આપણે નાના હતા ત્યારે આવી ઘણી કલ્પનાઓ પર આપણને હસવું આવતું પણ એ બધી કલ્પેલી વસ્તુઓને આપણે  આજે નજરે નિહાળીએ છીએ અને માણીએ પણ છીએ. હમણાં એક દિવસ FACEBOOK પર એક પેઈજ પર એક ઈમેજ જોવા મળી..

            કેમ...? નથી માન્યામાં આવતું ને...? આ ઈમેજને તો હજારો લાઈક્સ ને કોમેન્ટ્સ પણ મળ્યાં હતા. પણ આ નાનકડા છોકરાને તો મારી એકની લાઈકની મહોરની જ જરૂર હતી. એની એ ભેટ સ્વીકારીને મેં તો તેને બી....ગ લાઈક આપી તેની ઈમેજીનેશનને વધાવી લીધી.

    

             પછી તો.. તેમનું આ શાળામાં છેલ્લું વર્ષ હતું તો ભેટોની આપ-લે થઇ.

           મારે પણ તેમને દર મહિનાની જેમ ભેટ આપવાનો દિવસ હતો. હા.. આ ધોરણ જયારે મારી પાસે આવ્યું ત્યારે ગેરહાજરીનું પ્રમાણ વધુ હતું. તો મેં તેમને રેગ્યુલર આવતા કરવા દર મહિનાના છેલ્લા દિવસે ભેટ આપવાની શરુ કરી. પણ... શરત એટલી કે જે છોકરો એક પણ દિવસ આખા મહિનામાં ગેરહાજર ન રહે તેને જ મળે. ભેટમાં તો હું તેમને માત્ર પાંચ રૂપિયાવળી નોટ જ આપતી. પછી તો... સંખ્યા વધી. નોટની ખરીદી પણ વધી... પણ.. પણ આ છોકરાંઓને પેટમાં બળ્યું કે આ.. તો ટીચરને ખર્ચ વધે છે. તો તેઓએ શું કર્યું ખબર છે..? તેઓ પાંચવાળી નોટ ચાર રૂપિયામાં મળે તેવી દુકાન શોધી આવ્યાં. અને આમ તેઓએ મને બચત કરાવી તેનો તેમને આનંદ થયો.. અને તેઓ બચતનું મહત્વ સમજતાં થયાં તેનો મને આનંદ થયો.

         આ મારા ક્લાસનો મહેન્દ્ર ઉર્ફે ‘મેંદો’. એને બધા ‘મેંદો’ જ કહે. મિત્રો... મેં આખા વર્ષમાં ૧૧ રજાઓ ભોગવી છે પણ આ છોકરો એક જ દિવસ ગેરહાજર રહ્યો છે. ખરેખર.. શિક્ષકના રૂપમાં રહેલા ‘મિસ્ટર ઇન્ડિયા’ ટાઈપ નફફટ કર્મચારીઓ કરતાં આવા છોકરાંઓને હું વધુ માન આપું છું. આમ નાની-નાની ભેટો આપી તેમને રેગ્યુલર શાળાએ આવતા કરવાની રીત મને તો ખૂબ ઉપયોગી રહી છે અને મને ખુબ ગમે પણ છે.

          એ દિવસે તેમણે મને આપેલી સરપ્રાઈઝ જોઇને મેં પણ તેમને કહેલું કે વર્ષના છેલ્લાં દિવસે હું પણ તેમને સરપ્રાઈઝ આપીશ. તેઓ રાહ જોવા લાગ્યા કે ટીચર શું આપશે.? અંતે છેલ્લા દિવસે રીઝલ્ટ અને સર્ટિની સાથે તેમના હાથમાં મેં ત્રીજી વસ્તુ પણ મૂકી.. અને તે એટલે અમારા બધાનો ગ્રુપ ફોટો.. ધાર્યા બહારની સરપ્રાઈઝ મળતાં તેઓ રાજી ના રેડ થઇ ગયા. મેં બરાબર માર્ક કર્યું કે બધા છોકરાઓએ તેમનું રિઝલ્ટ પછી.. તે પહેલા આ ફોટો જોયો. અને મેં તેમના ચહેરા પરના કેટલાં બધાં ભાવ વાંચ્યાં.

         આમ.. આ ત્રણ વર્ષ દરમિયાન તો અમે ઘણીબધી વાતો, વિચારો, યાદો, વસ્તુઓ વગેરેની ભેટ તરીકે આપ-લે કરી જ છે.. પણ મારે તમને વાત બીજી જ ભેટની કરવી છે. મેં આ છોકરાઓને વિદાય આપી જ નથી. આપી શકાય તેમ પણ નથી. અમે તો કોઈને કોઈ રીતે જોડાયેલા રહેશું જ. મેં તો આ 'ઉમદા ભાવિ નાગરિકો' ભેટમાં આપ્યાં છે... આ ‘સમાજ’ને.. દુનિયાનાં જે ખૂણે જાય, સમાજના જે વિભાગ સાથે જોડાય.. પણ મને ખાતરી છે કે મારા રોપેલાં નાના-નાના બીજ મોટા વૃક્ષો બની આ ‘સમાજ’ને છાંયડો જરૂર આપશે... તો.. આ રહી સમાજને મારી ભેટ...

સફર

         નવો દિવસ, નવા અનુભવો. શાળા તરફ જવા મારી સવારી ઉપડી. રસ્તામાં ચાર નાના-નાના પગ મોટી-મોટી ફલાંગો ભરતા શાળા તરફ જતાં જોવા મળ્યાં. દરરોજ મુજબ આજે પણ એ અજાણી આંખો (કે જે હવે જાણીતી બની ગઈ છે) સામે જોઈ હું હસી. તો સામે તેઓ પાટિયા જેવડા ચહેરા કરી હસ્યાં. આગળ જતાં ઘરથી શાળાના રસ્તે આવતું એકમાત્ર હજારો ચકલીઓના કલબલાટવાળું બોલતું વૃક્ષ માણ્યું. ખબર નહિ કેમ પણ આપોઆપ ત્યાં પહોંચતાં સ્પીડ ઘટી જાય... આગળ જતાં સ્કૂલબસ, શાળાની રિક્ષાઓ અને તેમાં લદાયેલાં આંખોના ડોળા સિવાય બીજું કઇજ ન હલાવી શકનારા સામાન સમાન બાળકો દેખાયા...

       જેવી શાળાના મેદાનમાં પહોંચી કે છટ્ઠા ધોરણનો પંકજ હાંફળો ફાંફળો થતો મારી પાસે આવ્યો અને રસ્તામાં તેની પાછળ એક ગાંડી કેવી દોડી અને પોતે કેવી રીતે શાળાએ પહોંચ્યો એ કહેવા લાગ્યો. મેં એને ન ડરવાનું આશ્વાસન આપ્યું. પણ પોતે તો બહાદુર છે એવું જતાવવા બોલ્યો, “ટીચર, એમ કાંઈ મને બીક નથી લાગતી, પણ..” “પણ શું?” મેં પૂછ્યું. તો કહે, “પણ ટીચર, વળતાં ઘરે જતાં તે ત્યાં હશે તો નહિ ને..?” પછી તો બે અંગરક્ષકો તેને ઘર સુધી મુકવા જવા તૈયાર થયા.

        આ.. હા.. હા.. કેવા કેવા અનુભવો થતાં હોય છે ઘરથી શાળા અને શાળાથી ઘર પહોંચતા. આવા તો રોજેરોજ કોઈ ને કોઈ બનાવો બાળકો મને કહેતાં હોય છે. મને મારા બાળપણના અનુભવો પણ ઘણી વખત યાદ આવી જાય. ખરેખર... બાળકોને ઘરેથી ચાલતાં જઈ શકાય તેવી શાળામાં બેસાડવા જોઈએ તેવું મને લાગ્યું.

        શાળાની લોબીમાં પહોંચી ત્યાં મારું ધ્યાન એક ટેણીયા પર પડ્યું. પાણીના નળ પાસેથી પ્રાર્થનારૂમ સુધીની લાં...બી સફર પૂરી કરવા તેણે હો..ઈ..ન.. કરી કોઈ અદૃશ્ય સ્કૂટર શરુ કર્યું. થોડું આગળ ચાલ્યું ત્યાં તો જાણે એના હાથમાં કોઈ ઘોડાની લગામ આવી ગઈ હોય એમ કૂદી કૂદીને આગળ ચાલવા લાગ્યો. કલ્પનાના ઘોડા પર થોડીવાર સવારી કરી ત્યાં તો રામ જાણે... તેના હાથમાં કોઈ ગાડીનું સ્ટીઅરીંગ ક્યાંથી આવ્યું અને સ્ટીઅરીંગને ગોળગોળ ઘુમાવતો વર્ગમાં ઘૂસી ગયો..

          ત્યારબાદ હું મારા વર્ગમાં ગઈ તો મને નીચેના દૃશ્યો જોવા મળ્યાં.

          શું કોઈ કલ્પી શકે કે આ ક્યાં Educational Topic ને તેઓ પ્રેક્ટિકલ કરી રહ્યાં હશે..? 

     

       મેં તેમને પૂછ્યું તો કહે, “ટીચર, કાલે Comparative Degree શીખ્યા ને.. તો ચકાસીએ છીએ કે કોણ બળવાન...? ખરેખર, આપણે એમ માનીએ કે ભણાવવાનો એક ટોપિક પૂરો થયો.. પણ તેમના માટે તો ત્યાંથી જ તેની શરૂઆત હોય છે. 

          તેમની આ રમત દ્વારા મને ધવલમાં જે પરિવર્તન અનુભવાયું તે મારે તમને કહેવું છે. ધવલ ધોરણ ૮ માં જ અમારી શાળામાં નવો દાખલ થયો હતો. કાંઇ બોલે જ નહિ, ન હસે, કંઇ પૂછીએ તો જવાબ ન આપે. હું ઘણી કોશિશ કરતી તો બીજા છોકરાઓ કહેતાં કે, “ટીચર.., એ ખોટાળો છે. અમારી સાથે વર્ગની બહાર તો એ ખૂબ મસ્તી કરે છે..” ત્યારબાદ મેં પણ તે અનુભવ્યું કે આ છોકરા ને માત્ર વર્ગની જ એલર્જી હોય તેવું કઇક જરૂર છે. તેના મમ્મીને બોલાવી પૂછ્યું. તો કહે, “બેન.. એ નિમ્ભર બની ગયો છે... પેલી શાળામાં ધવલના શિક્ષક ખુબ જ સ્ટ્રીક્ટ હતા...” અને આથી ધવલને તો ખબર જ નહિ કે કોઈ ટીચર આપણી સાથે મોટા બહેનની જેમ પણ રહી શકે...

          હા.. આવા ઘણાં નાના-નાના બાળકોને ‘ટીચર ટીચર’ રમતા મેં જોયા છે. હાથમાં સ્કેલ લઈને જે સટાક સટાક તેઓ નીચે જમીનમાં ફટકારે ને.. ધોરણ ૭ હિન્દીમાં સમયસારણી પાઠના આધારે વિદ્યાર્થીઓને પરીક્ષાની પૂર્વ તૈયારીરૂપે તેમનું ખુદનું ટાઈમટેબલ બનાવવા કહ્યું હતું. બધા સરસ બનાવી લાવ્યા. પરંતુ એક છોકરો ટાઈમટેબલની પાછળ પણ કંઇક લખી લાવ્યો હતો. મેં પૂછ્યું તો કહે, “ટીચર, ટાઈમટેબલનો સમય હું ચુકી જઈશને તો સજારૂપે આવું બધું કરીશ- ઉઠક બેઠક.. ફટકા મારવાના વગેરે.. વગેરે..” મેં પૂછ્યું, ‘ફટકા કોણ મારશે?” તો કહે, “મારા મમ્મી છે ને..” ....!!!... મને તો સમજાતું જ નથી કે આવા બધા મારપીટવેડા ક્યાં સુધી ચાલશે..?

          પણ મારે તો વાત ધવલની કરવી છે... સાવ અજાણ્યાં બાળકો સામે હસીને મારા દિવસની શરૂઆત હું કરતી હોય અને મારા જ વર્ગનો કોઈ છોકરો આવું કરે એ મને કેમ ગમે..? એના ઉપાય માટે મેં પણ વર્ગમાં એક ખાસ સજા દાખલ કરી દીધી  “જે છોકરો સજાને પાત્ર હોય એ ધવલને હસાવે..” અને પછી તો દરરોજ કોઈને કોઈ સ્વરૂપે ધવલ પર આ સજા અજમાવવામાં આવી. તો જુઓ તે આજે હસે છે.... ખુબ જ હસે છે...ઈશ્વર તેને હવે પછીની વિદ્યાર્થીકાળની સફર આવી જ રાખે...

        શાળા છૂટ્યા બાદ ઘર તરફ જવા શાળાનાં પગથીયા ઉતરતી વખતે પાંચમાં ધોરણનો એક છોકરો એક ફિલ્મનું ગીત ‘એ,બી,સી,ડી,ઈ.એફ.જી,એચ,આઈ....” ગાતો સંભળાયો. મને જોઈ ગાતો બંધ થઇ ગયો અને મારી સામે લુચ્ચું હસ્યો. જાણે કહેતો ન હોય કે ટીચર, તૈયાર રહેજો.... આવતા વર્ષે તમારે અમારી સાથે નવેસરથી સફર શરૂ કરવાની છે.... 

ઘર સે મસ્જીદ હૈ બહોત દૂર, 

ચલો યું કરલે, 

કિસી રોતે હુએ બચ્ચે કો 

હસાયા જાયે...!